Energietransitie op kleine schaal met zonnepanelen, Nexus-thuisbatterij, Nexus- en SMA-omvormers en een Alfen-laadbox: duurzaamheid in eigen huis

Het moet halverwege 2010 geweest zijn, dat ik bij het afscheid van Joost van Dijk als CEO van E.on Benelux in Rotterdam een voordracht beluisterde over de veranderende positie van energiegebruikers. Zowel groot- als kleinverbruikers zouden in de nabije toekomst waarschijnlijk transformeren van ‘consumer’ naar ‘prosumer’: producenten, die de met zonnepanelen opgewekte energie zelf zouden gebruiken of verkopen. Die transformatie zou niet zonder gevolgen blijven voor (toenmalige) grootschalige energiebedrijven als E.on, Electrabel en Eneco, zo luidde de voorspelling. De energiebedrijven moesten rekening gaan houden met belangrijke verschuivingen op de – overigens Europese -elektriciteitsmarkt. Ik herinner me niet, of in het toen opvallende betoog ook de positie van en interactie met netbeheerders aan de orde is gesteld. Maar intussen staat wel vast, dat de forse transitie naar duurzame elektriciteitsopwekking via windmolens en zonnepanelen een (te) zware belasting voor de elektriciteitsnetten is geworden.

De actuele ontwikkelingen op het gebied van de energietransitie – overigens los van de tijdelijke verstoringen van de markt als gevolg van alle oorlogsgeweld – doen mij terugdenken aan mijn interventies in de Tweede Kamer, toen ik als energiewoordvoerder vooral bekend werd als voorstander van kernenergie.  Dat waren geen gemakkelijke jaren, zowel door de grote politieke verdeeldheid over de toepassing van kernenergie als door de ongevallen met kerncentrales elders. Het tussen 1981 en 1985 langzaam herwonnen draagvlak voor kernenergie verdween door die ongevallen weer als sneeuw voor de zon. De experimentele reactor in Dodewaard werd gesloten, en de kerncentrale Borssele werd met sluiting bedreigd: gelukkig tevergeefs. Inmiddels het maatschappelijk en politieke draagvlak voor kernenergie weer gegroeid: een gevolg van de verrechtsing, maar ook van het toenemend besef, dat de elektrificatie noopt tot diversificatie: wind, zon en kernsplijting.Hoewel ik kernenergie bleef steunen, pleitte ik – ook in de laatste jaren van mijn Kamerlidmaatschap – sterk voor de inzet van wind- en zonne-energie en de daarbij noodzakelijke opslagsystemen. Het plan van Ir Lievense voor de opslag van windenergie in een Ijsselmeer-bekken vond in mij een stevig pleitbezorger . Datzelfde gold voor de stimulering van kleinschalige zonne-energie. Toen ik mijn verzoek om startsubsidies voor kleinverbruikers onderbouwde met de pittige offerte van Nuon voor mijn eigen huis, reageerde minister Wijers met de plaagstoot: ‘Dan moet u wel een heel groot huis hebben’.  Op het platte dak van mijn huis liggen nu – een kwart eeuw later – achttien zonnepanelen. Twaalf panelen zijn geplaatst in 2012, kort na de onthulling van de Zonneboom: een kinetisch kunstwerk van Andreas Hetfeld, dat deel uitmaakte van mijn advies over de bevordering van zonne-energie in de stedelijke omgeving. In 2016 heb ik op het resterend oppervlak nog zes panelen kunnen toevoegen.

De mislukte interventie bij minister Wijers in 1996 weerhield mij niet van een latere, financieel aantrekkelijker aanbieding van Nuon: plaatsing van vier zonnepanelen met elk een eigen omvormer, die ik in de bijkeuken had laten monteren. Het was geen gezicht, maar het systeem werkte wel. De opgewekte stroom ging rechtstreek naar het net. De klassieke meter in de energiekast liet zien dat bij voldoende zonkracht de meter terugdraaide. De opbrengst nam in de loop van de tijd af. De grotere efficiëntie van nieuwe panelen leidde in 2012 tot het besluit om de vier oude panelen te vervangen door twaalf moderne panelen. De vier enkelvoudige omvormers verving ik door een centrale omvormer. Vanaf 2015 werden zonnepanelen een soort ‘commodity’: een algemeen aanvaard product, dat op steeds grotere schaal toepassing vond: op daken van huizen en grote gebouwen, maar ook in weilanden en afvalbergen. Intussen maakten de forse uitbreiding van het oppervlak aan zonnepanelen en de inpassing van het eveneens toegenomen windvermogen de opslag van discontinue energie nog urgenter.  

Tijdelijke omzetting van duurzame energie in waterstof is een even serieuze als kostbare oplossing, die bovendien alleen grootschalig is te realiseren. Opslag in batterijen is vooralsnog een betere, haal- en schaalbare oplossing. Thuisbatterijen helpen de consumenten op de weg ‘van consumer naar prosumer’. De accusystemen, die in rcente jaren op de markt zijn gekomen, slaan namelijk niet alleen de eigen zonne-energie op, maar faciliteren ook de verkoop van de opgeslagen of bij een gunstige marktprijs verkregen zonne-energie tegen een hogere dan de inkoopprijs. Hier en daar valt te lezen, dat de financiële en milieutechnische voordelen nog beperkt zijn, maar wel interessant wanneer de salderingsregeling komt te vervallen. Dat gebeurt overigens al op 1 januari 2027. De consument heeft wel een dynamisch energiecontract nodig om zich via zijn energieleverancier te kunnen bewegen – ook financieel – op de elektriciteitsmarkt. De toenemende netcongestie maakt het ‘prosumer-schap’ extra interessant, omdat bij congestie-problemen de stroom uit thuisbatterijen een hogere vergoeding oplevert. Bovendien laad ik mijn Volvo XC40 op tijdens goedkope uren (nu 8 tot 12 cent/kWh).

Screenshots van de Zonneplan-app met enkele voorbeelden van de werking van de Nexus-thuisbatterij van 20 kWH, aangestuurd door Powerplay. Het eerste scherm toont kosten (gas=groen, stroom=grijsgroen) en opbrengsten (teruglevering=geel; netverdiensten=groen)

Halverwege 2025 besloot ik tot een marktoriëntatie, daartoe aangespoord door reclames van diverse leveranciers van thuisbatterijen. Na grondige bestudering van meerdere aanbiedingen en na lezing van allerhande literatuur – tegenwoordig snel te vinden via AI-robots als ChatGPT. Gemini en Copilot – koos ik voor de Nexus-batterij van Zonneplan. Ik kocht de 20 kWh-batterij – feitelijk een opbouw van vier 5 kWh-elementen – gekoppeld aan een omvormer met 10 kWh vermogen. De zonnepanelen hielden hun eigen SMA-omvormers. De monteurs bouwden de installatie in drie uur op, tegen de muur van de garage, naast de SMA-omvormers van de respectievelijk 12 en 6 zonnepalen. Voor het laden en ontladen van de Nexus-batterij is weer een omvormer nodig. Aan enig capaciteitsverlies valt dus niet te ontkomen. Maar de ervaring leert, dat de combinatie van teruglevering (eigen zonnestroom) en netverdiensten (dynamisch contract) een forse besparing oplevert. Zonneplan raamde die jaarlijkse besparing op €1000 tot €1800, afhankelijk van de inkomsten door de oplossing van incidentele netcongesties. in het laatste kwartaal van 2025 scoorde ik gemiddeld €62/maand aan nevendienst, in het eerste kwartaal van 2026 €85/maand. Zelf raam ik de totale opbrengst voor 2026 op €1400.

Van ‘consumer’ naar ‘prosumer’ is niet alleen een technologische maar ook een persoonlijke uitdaging. Ik wijs vooral op de mogelijke besparing op het gasverbruik door een selectiever gebruik van de thermostaat. Deze besparing vraagt extra aandacht nu door de geopolitieke ontwikkelingen de gasprijs fors is gestegen, van aanvankelijk €1,12 naar tijdelijk €1,46 en nu op 23 april 2026 – 1,32/kubieke meter. Een warmtepomp kan soelaas bieden. Toch zie ik daar voorlopig van af. Waar ik wel op let zijn de dagen en tijden, waarop de uurprijzen voor elektriciteit laag zijn: meestal tussen 11.00 en 15.00 uur. Door het grote aanbod van wind- en zonne-energie dalen de stroomprijzen vaak tot waarden tussen 7 en 13 cent/kWh: een zeer aantrekkelijke prijs voor het opladen van mijn Volvo XC40 P8, die mij – afhankelijk van het jaargetijde – in staat stelt tussen 300 en 420 km te rijden op als ‘prosumer’ zelf opgewekte stroom zonder uitstoot van CO2. Het is intussen bijna een halve eeuw geleden, dat ik als pas beëdigd lid van de Tweede Kamer de vraag moest beantwoorden, met welke onderwerpen ik me zou gaan bezig houden. Milieubeheer, wetenschapsbeleid en volksgezondheid stonden hoog op mijn lijst. Binnen een jaar kwam daar kernenergie bij, en kort daarop het energiebeleid in ruime zin. Ik kon toen niet weten, dat milieu- en energiebeleid mij zouden blijven boeien en bezighouden, tot op de dag van vandaag, nu zelf als ‘prosumer’.

Terugblik op een spannende dag: 3 maart 2026: de dag van de beker-kraker tussen NEC en PSV; de dag ook van een tweede poging om in de Bruuk mijn straffe benen in beweging te krijgen na een mislukte wandeling, een week eerder

Hoewel nog enkele weken te gaan waren voordat de lente zou gaan beginnen, leek de winter in de tweede helft van februari echt voorbij te zijn. De warme zon en de aangename temperatuur brachten mij eerder dan in voorgaande jaren naar de Bruuk, het mooie natuurreservaat tussen de Horst en Bredeweg, dat al heel wat jaren mijn wandeldomein is, ook nu ik al twee jaar alleen op pad moet gaan. De herinneringen aan de banken, waar Ans en ik meestal uitrustten – vooral in de dagen, dat zij zich met een rollator moest voortbewegen – zitten mij niet dwars. Integendeel. Herinneringen bieden troost en sterkte, elke keer opnieuw. Toch moest ik mijn eerste grote wandeling van 2026 in de Bruuk voortijdig afbreken. De paden waren door de februari-regen op sommige plaatsen moeilijk begaanbaar. Maar ik merkte ook, dat het lopen mij erg veel moeite kostte. Ik had overigens al ruim een week last van een zware verkoudheid, die gepaard ging met langdurige hoestbuien. Koorts had ik gelukkig niet.

Berichten over de opkomende griep deden vermoeden, dat de wel gehaalde griepprik deze keer geen bescherming bood. Een forse loopneus, zware moeheid en buikklachten deden mij denken aan de verschijnselen van de coronabesmetting, drie jaar geleden. Een dag na de afgebroken wandeling voelde ik pijn aan beide wangen, en zag ik een forse verdikking onder mijn rechteroor. De huisarts bevestigde mijn vermoeden, dat de speekselklieren ontstoken waren. Vreemde geluiden in de longen en tijdelijke kortademigheid completeerden het beeld.  De huisarts schreef een antibioticakuur voor. Ook vond hij het verstandig de luchtwegen te reinigen met een inhalator. Tot mijn verrassing sloeg de antibioticakuur snel aan. Na twee dagen werd de pijn al minder. Ook de verdikking onder mijn rechteroor werd kleiner. De vreemde geluiden in de oren en de longen verdwenen minder snel, hoe wel ook daar herstel merkbaar was. 

De tweede wandelpoging in de Bruuk slaagde wonderwel, en dat op de dag, waarop NEC in de Goffert PSV zou ontmoeten voor de halve finale van de KNVB-beker. Ik keek vol verwachting uit naar die topwedstrijd, maar ook met een zekere bezorgdheid. De laatste vier competitiewedstrijden waren immers teleurstellend verlopen: twee punten uit vier wedstrijden: dat was een te mager resultaat voor een potentiële Europa-ganger. Op een van de Bruukse banken stelde ik me desondanks voor, dat NEC voor een verrassing zou kunnen zorgen. Dat ik in de stilte van de Bruuk aan voetbal dacht, lag voor de hand, niet alleen vanwege de datum, maar ook omdat ik maar liefst zes voetbalvelden tegenkom op de heen- en terugweg naar en van de Bruuk: Orion in Nijmegen, en de rest in Groesbeek: Germania, Achilles, DVSG (de Horst), de Treffers en Rood-Wit (Bredeweg). Alleen de velden van Groesbeekse Boys liggen niet op de route.

Eenmaal aangekomen op grote parkeerplaats aan de zuidkant van de Bruuk genoot ik opnieuw van het fraaie landschap, met aan de oostkant een mooi zicht op het nabijgelegen Reichswald. De wilgen langs de ingangsweg waren beurtelings gesnoeid (waarom eigenlijk?).  De zon maakte van de kennelijk schoongemaakte watergangen zilveren linten langs de landweg, die de Bruuk van zuid naar noord doorklieft. De bomen en struiken lopen nog niet uit. Hier en daar is het nieuwe riet al zichtbaar, vooral in leine en wat grotere waterplassen, maar de moerasgrasvelden houden voorlopig nog hun lichtgele kleur. Enkele vogelgeluiden doorbreken de stilte. Een eenzame fietser groet mij met een herkenbare Groesbeekse tongval. Ik wandel verder in noordelijke richting, op weg naar een van de banken: een mooie plek om uit te rusten, rond te kijken en de stilte te ondergaan.

Die stilte zette mij aan het denken over wat enkele uren later te wachten stond: de halve finale om de KNVB-beker tussen NEC en PSV, ongetwijfeld in een afgeladen Goffert. Zelf zou ik de wedstrijd op TV gaan volgen, op mijn eentje, maar niet minder intens dan in het stadion. De tijden van het passe-partout zijn voorbij, het gemakkelijk voortbewegen op de steile tribune ook. Maar de belangstelling voor het wel en wee van NEC is er niet minder om. Integendeel. Ruim op tijd schakelde ik in. De geweldige sfeer in de Goffert maakte de spanning niet minder, wel dragelijker. Het lange spandoek van de sfeermakers trok meteen de aandacht. Vanaf het eerste fluitsignaal boeit de wedstrijd tussen gelijkwaardige teams. Het spel golft heen en weer, meestal via de omschakelmomenten, de een nog verrassender dan de ander. Kansen rijgen zich aaneen ook. De fans krijgen geen ogenblik rust, laat staan de spelers, die met een ruststand van 2-2 de gelijkwaardigheid van NEC en PSV tonen.

Al mot ik Krupe, het door de NEC-fans bij het begin van de tweede helft uit volle borst meegezonden Nijmeegs stadslied, bezorgde mij zelfs thuis kippevel. Al snel bleek, dat NEC met drieste plannen uit de kleedkamer was gekomen. De hernieuwde voorsprong was dan ook geen verrassing, wel dik verdiend. NEC werd de betere ploeg, de bovenliggende partij zouden kenners zeggen. Toen het laatste fluitsignaal klonk, maakte zich een enorme ontlading van het stadion meester. NEC onderstreepte met de bekerzege op de toekomstige landskampioen, dat de club zich genesteld heeft in de top van de Nederlandse voetbalpyramide.

Ik citeer de NRC, die Jasper Cillesen ook wel had mogen noemen: Bij NEC, misschien wel de meest spannende ploeg van dit seizoen, bleven ze maar sprinten – en dan meestal naar voren. Met voorop de immer fitte 35-jarige Bryan Linssen, de sluwe aanvaller die op iedere bal en tegenstander afrende. Het publiek ging voor hem staan en gaf applaus, toen hij een kwartier voor tijd gewisseld werd. Volledig moegestreden. Even later gevolgd door die andere ervaren geslepen kracht, aanvoerder Tjaronn Chery – op zijn 37ste bezig aan zijn derde jeugd

Was de wens de vader van de gedachte: een fraaie overwinning van NEC op een ongenaakbaar geacht PSV. Of voelde ik tijdens mijn wandeling door de Bruuk een serieus voorteken van een voor NEC en Nijmegen goede afloop? Zo ja, dan moet ik op 19 april – de dag van de bekerfinale in de Rotterdamse Kuip – opnieuw gaan wandelen in de Bruuk, waar het landschap zich dan volop met de kleuren van de lente tooit. Waarschijnlijk denk ik dan ook terug aan de bekerfinale van 20 mei 1993 tussen Ajax en Herenveen, toen ik vanwege de ziekte van bondsvoorzitter Jo van Marle als vicevoorzitter KNVB samen met 2^e vicevoorzitter Jos Staatsen minister Hedy ‘d Ancona mocht begeleiden bij de uitreiking van de beker en de onderscheiding van de spelers. Dat was een onvergetelijke dag: de eerste en laatste keer, dat ik in de Kuip op de middenstip mocht staan. De Amsterdammers wonnen in 1993 met 6-2 van de Friezen. Zouden soortgelijke cijfers in het verschiet liggen, wanneer NEC en AZ om de zilveren dennenappel strijden, of wordt de finale beslist zoals de halve finale. met een doelpunt verschil? De Treffers keren op 19 april 2026 terug naar Groesbeek met de groene dennenappel, en NEC hopelijk naar Nijmegen met de zilveren dennenappel.

Actuele berichten of toevallige gebeurtenissen: aanleiding voor flashbacks, die teruggrijpen op het verleden

Met het klimmen van de jaren neemt de levensverwachting af. De toekomst wordt kleiner, het verleden groeit. Misschien is dat de reden, waarom actuele gebeurtenissen of berichten mij meer dan vroeger doen teruggrijpen naar wat ik ooit – dichtbij huis of ver weg – meemaakte. Ik blijf een fan van Bilderdijks aforisme: In het verleden ligt het heden, in het nu wat worden zal. Maar ik moet tegelijkertijd accepteren, dat het beleven van ‘wat worden zal’ minder voor de hand ligt dan wat ik jaren gewend was. De aankondiging van een nieuw bouwproject zoals de Nijmeegse woontoren van 120 meter roept daardoor gemengde gevoelens op, in tegenstelling tot activiteiten en berichten die het geheugen prikkelen. Ook de regelmatige publicaties van beelden uit zijn het immense archief van Jan van Teeffelen leert mij, dat foto’s uit vervlogen tijden vaak de weg wijzen in de doolhof van veelal vage herinneringen.

De befaamde Nijmeegse stadsfotograaf heeft mij trouwens vaker vastgelegd dan ik zelf voor mogelijk had gehouden. Toen onlangs uit dat archief enkele foto’s tevoorschijn kwamen van de opening van een expositie van graficus Harry van Kuyk, zag ik mezelf plotsklaps staan: een nog jonge politicus, die de kunstenaar en de fotograaf begin zeventiger jaren in de City Bar had leren kennen, maar bij de expositie wat ongemakkelijk om zich heen keek. Het was aanvankelijk niet duidelijk, waar en wanneer Jan van Teeffelen de foto’s had gemaakt. Een discussie via Facebook leerde, via de tussenkomst van Joost de Waal, auteur van het fraaie overzichtswerk Harrie van Kuyk (1929-2008) Wit op wit. En zwart.- Reliëfdrukken en kunstenaarsboeken, dat de foto’s in september 1981 zijn gemaakt in de toenmalige galerie De Pluis van Wim de Bebber aan de Tooropstraat te Nijmegen.

Later zou ik Diederik vaker tegenkomen, ook op straat: een toepasselijke plek voor een kunstenaar, die letterlijk en figuurlijk aan de weg timmert zoals in de week, waarin hij de omheining van de nieuwbouw van de HAN aan de Driehuizerweg met kleurrijke, maar helaas tijdelijke taferelen verfraaide. Diederik Grootjans is geen ‘straatartiest’, wel een veelzijdig kunstenaar, die van tijd tot tijd zijn even artistieke als ambachtelijke voorliefde voor straat-, plein- en wegbeelden in opvallende , meestal rake beelden vastlegt. Zijn verrassend voornemen bracht mij op het idee van een andersoortig jaarplan voor 2026: een wekelijkse column naar aanleiding van een onverwacht bericht of ongedachte gebeurtenis, die een aanleiding is voor het opfrissen van het geheugen: een gevarieerde reeks van ‘flashbacks’, die de verbinding tussen verleden en vandaag, tussen ooit en nu versterken. 

De regelmatige publicaties van beelden uit het immense fotoarchief van Jan van Teeffelen had mij al geleerd, dat oude foto’s vaak de weg wijzen in de doolhof van herinneringen. Kennelijk had de befaamde Nijmeegse stadsfotograaf mij vaker vastgelegd dan ikzelf voor mogelijk had gehouden. Toen onlangs uit dat archief enkele foto’s tevoorschijn kwamen van de opening van een expositie van graficus Harry van Kuyk, zag ik mezelf staan: een nog jonge politicus, die zowel de kunstenaar als de fotograaf in de City Bar had leren kennen. Een kleine discussie via Facebook leerde, dat Jan van Teeffelen de foto’s van de expositie in september 1981 gemaakt had in de toenmalige galerie De Pluis aan de Tooropstraat te Nijmegen. Dat oude foto’s inderdaad mooie aanknopingspunten opleveren voor een serieuze ‘flashback’ merkte ik ook, toen uitgever Gerrit Middelbeek mij vroeg om columns te schrijven bij een reeks foto’s over de wederopbouw van Arnhem.  Toen ik de beelden uit het Arnhem van mijn jeugd eenmaal had gezien, kostte het weinig moeite om mijn geheugen te raadplegen. Het resultaat is te vinden in ‘Arnhem 1950 – 1960 Beelden van een stad tussen ooit en nu’. 

Het toeval wil, dat het eerste nieuws dat zich in 2026 aandiende voor een ‘flashback’ zijn berichten in De Gelderlander en bij Omroep Gelderland over de Geitenkamp in Arnhem. Bewoners van deze bekende volkswijk, waar mijn ouders van 1935 tot 1938 een manufacturenzaak runden, klagen terecht over de sluiting van twee supermarkten. De forse sneeuwval maakt de bereikbaarheid van de enige supermarkt nog moeilijker, temeer waar de trolleybus ook niet kan rijden.  In de eerste weken van 2026 doemen andere ‘flashbacks’ op, achtereenvolgens over Klaus van der Locht en zijn labyrint naar aanleiding van een bijzondere winterfoto van Bart Kouwenberg, over koppelbaas Ceesje Bosch vanwege het bericht over een fraaie muurschildering in het voormalige etablissement Extase, en over De Treffers en NEC: aanknopingspunten voor herinneringen aan mijn KNVB-verleden.

Herinneringen aan de viering van de Kerstnacht met de tijdloze boodschap van vrede, liefde en hoop, en zicht op licht voor jong en oud

Tijdens de indrukwekkende Nachtmis in de Petrus Canisiuskerk in Nijmegen – onlangs op Kerstavond – dacht ik af en toe terug aan de Kerstviering van 1944 in de Sint Franciscus-Xaveriuskerk op het Zand in Amersfoort Ik was toen 10 jaar en woonde met mijn ouders, broertjes en (toen nog) enig zusje tijdelijk in Amersfoort, nadat het gezin Lansink op 24 september 1944 met buurtgenoten en andere Arnhemmers op last van de Duitse bezetters hun stad had moeten verlaten. Wij trokken, eerst te voet, later op een platte kar naar Apeldoorn, waar we in een bakkerij aan de Eendrachtsweg werden opgevangen. Enkele dagen later bracht een vrachtauto van het Rode Kruis ons naar familie in Amersfoort. Daar belandden we uiteindelijk in het huis van een gevluchte NSB-er aan het Stort Zuid, nu Snoeckensheuvel. waar we de beruchte hongerwinter meemaakten, zonder school. We hadden dus genoeg tijd om vaak naar de kerk te gaan. Waarschijnlijk herinner ik mij de Nachtmis van 1944 om meer redenen: de oorlog en de evacuatie na de slag om Arnhem, maar ook de afstand tussen huis en kerk. Het was ruim een half uur lopen naar de Sint Franciscus-Xaveriuskerk. Aan het tijdstip – toen 4 uur in de ochtend – waren we in Arnhem al gewend, aan de drie opeenvolgende vieringen van Nachtmis, Dageraadsmis en Dagmis ook.

De viering van Kerstmis, een hoogtepunt in het kerkelijk jaar, maakte ik voor het eerst mee, toen ik als koorzangertje mocht zingen tijdens de Nachtmis in de Sint Jozefkerk in Arnhem, ergens in de eerste helft van de jaren veertig. Kerstmis en Nachtmis waren destijds onverbrekelijk met elkaar verbonden. Thuis was er uiteraard een Kerststal en ook een Kerstboom, zelf met echte kaarsjes en druipschaaltjes. Voor zover ik me kan herinneren, heb ik tot nu toe geen Nachtmis overgeslagen. De Sint Jozefkerk in Arnhem bleef ook tijdens de Utrechtse studiejaren in de plek voor de Kerstviering. Het huwelijk met Ans van Dam in 1960 bracht ons in Nijmegen, waar we de Nachtmis in diverse kerken hebben gevierd: eerst de Dominicuskerk aan de Heyendaelseweg, daarna de Sacramentskerk in Brakkestein, soms afgewisseld met de kerk van de Karmelieten op de Doddendaal, de Nebo van de Redemptoristen, en de Cenakelkerk op de Heilig Landstichting. In de jaren negentig vierden we een paar keer de Nachtmis in de Petrus en Pauluskerk te Kranenburg. Toen Ans vrijwilliger werd in de Petrus Canisiuskerk werd die kerk onze vaste pleisterplaats.

De kerken zaten vroeger helemaal vol. Dat zou lange tijd zo blijven, zelfs in de jaren, dat het gewone kerkbezoek sterk afnam. Kennelijk hoorde de Nachtmis helemaal bij Kerstmis. Dat beeld veranderde, toen de welvaart toenam, het individualisme opkwam, het godsbesef verminderde of zelfs verdween, en de wereldse verlokkingen toenamen, ook in de nachtelijke uren. Wie op Kerstavond op weg ging naar een kerk in welke stad ook heeft ongetwijfeld vastgesteld, dat de cafés en restaurants samen meer bezoekers telden dan hij of zij in de kerk ontwaarde. Pater Eduard Kimman S.J. zei tijdens zijn kerstpreek, dat in Nijmegen (maar ook in heel Engeland) nog drie op de honderd mensen Kerstmis in de kerk viert. Toch luisterde een bijna volle Molenstraatkerk met volle aandacht naar de ware en wijze woorden van de enthousiaste en betrokken jezuïet, die in de geboorte van een kind niet alleen de verwondering over en bewondering voor het nieuwe leven ziet naar via verbondenheid en verantwoordelijkheid ook de uitdaging voor vrede en veiligheid.

Acht jaar geleden vergezelde Sophie van Kempen voor de eerste keer Ans – mijn in 2024 overleden echtgenote – en mij naar de Nachtmis in de Petrus Canisiuskerk. In 2018 gebeurde dat weer, toen voor het eerst met Klaas Bouwmeester, met wie zij intussen bevriend was geraakt. Een traditie werd geboren, want in 2019 trokken wij opnieuw met zijn vieren naar de Petrus Canisiuskerk, de stadskerk van Nijmegen. De corona-epidemie belemmerde jammer genoeg in 2020 en 2021 de gebruikelijke Kerstvieringen. Maar in 2022 pakten Sophie, Klaas en ik de draad weer op, zij het zonder Ans: zij verbleef in tijdens de Kerstdagen 2022 en 2023, in het Revalidatiecentrum Waelwick in Ewijk om te herstellen van opeenvolgende herseninfarcten. Toch waren we vanaf 2023 met zijn vieren, want Lieuwe, de een half jaar jonge zoon van Sophie en Klaas, vergezelde zijn ouders, het eerste jaar in een draagzak, het jaar daarop in een mooie kinderwagen en nu – in 2025 – zonder hulpmiddelen, maar slapend in de armen van zijn moeder. Tijdens het zingen van de kerstliedjes werd hij wakker. Meezingen doet hij wellicht in 2026. De kerstgroepen boeien hem nu al.

Kerststallen en kerstgroepen zijn trouwens voor veel mensen de verbinding tot de opzienbarende gebeurtenissen van nu meer dan 2000 jaar geleden. De kerken trekken in de Kersttijd veel bezoekers, die op zoek zijn naar de verbeelding van Jezus’ geboorteverhaal. Op steeds meer plaatsen organiseren mensen wandelingen langs uitgestalde kerstgroepen, in de tuin of achter het raam. Het Feest van Licht in Museumpark Orientalis trekt steeds meer mensen. Het verhaal van de geboorte van Jezus is kennelijk ook van betekenis voor mensen die niet (meer) gelovig zijn: een onmiskenbaar universeel symbool van warmte en verbondenheid. Maria en Joseph staan daarin voor zorgzaamheid, gehoorzaamheid en vertrouwen rond een veelal houten kribbe: een teken van eenvoud en nederigheid. De herders zijn meer dan loutere toeschouwers. Zij getuigen hun aanhankelijkheid en geven de boodschap van liefde, hoop en vrede door aan ‘het volk dat in duisternis wandelt, (en dat) een groot licht zal zien; degenen, die wonen in het land van de schaduw des doods, over dezelve zal een licht schijnen’, aldus Jesaja 9:1-6. En de wijzen uit het oosten? Zij geven de vredesboodschap door, in de hoop grenzen te slechten.

Een selectie van columns uit ‘De schatkamer van Jan van Teeffelen’, tussen 2023 en 2025 gepubliceerd in De Gelderlander, is gebundeld in ‘De mensen van Jan’. Het fraaie boek biedt aanknopingspunten voor eigen herinneringen, zelfs aan het in de wind geslagen advies ‘Lansink oprotten’, dat ik onlangs zag op de Facebook-pagina van de Stichting Jan Van Teeffelen

Na de opening van de foto-expositie van Jan van Teeffelen in de Stevenskerk op 31 januari 2025 vroeg ik Henk Braam en Ger Loeffen, verantwoordelijk voor de ontsluiting en digitalisering van Jan’s omvangrijke archief, en Geert Willems, auteur van ‘De schatkamer van Jan van Teeffelen, een wekelijkse de column bij een bijzondere foto, of de boeiende columns ooit gebundeld zouden worden. Een harde bevestiging kreek ik niet, wel een voorzichtige toezegging. Dat was begrijpelijk, omdat toen het succes van het fraaie, toen pas verschenen fotoboek nog niet vaststond. Een maand later werd duidelijk, dat zowel de expositie als het fotoboek zich in een grote belangstelling mochten verheugen. Het fraaie fotoboek beleefde zelfs een herdruk. Inmiddels hebben de Stichting Jan van Teeffelen en auteur Geert Willems het boek ‘De mensen van Jan’ uitgegeven: een uitgebreide selectie van de wekelijkse columns, die Geert Willems elke maandag tussen september 2023 en september 2025 in de Gelderlander heeft gepubliceerd

‘De mensen van Jan’ is een uniek boek, niet alleen vanwege de fraaie foto’s – anders dan in de krant nu gedrukt op glanzend papier – maar ook om de tekst bij de afbeeldingen, meer dan een loutere toelichting. Geert Willems sprak met Jan’s tijdgenoten om het een en ander te weten te komen over de achtergrond, de verhalen achter de foto’s. De afbeeldingen en verhalen vormen een kroniek van Nijmegen in de jaren 1960 tot 2000, een tijdsbeeld, dat ongetwijfeld herinneringen oproept voorbije gebeurtenissen. Onder ‘De mensen van Jan’ bevonden zich ook kunstenaars en journalisten, die Jan van Teeffelen vaak trof in de City Bar, het befaamde café van uitbater Jo Samson, onderaan de Houtstraat. Het wekt geen verbazing, dat het in 1977 onthulde kroegschilderij van Rob Terwindt twee keer voorkomt in ‘De mensen van Jan’. De foto’s zijn gemaakt tijdens een (of twee?) vijfjaarlijkse reünies van de stamgasten. Zij poseerden dan voor het schilderij, waar mogelijk volgens de plaats op het kroegtafereel. Zo niet Jan van Teeffelen, die lachend tussen de journalisten Wil Kester en Harrie Janssen zit.

Overigens publiceert de Stichting Jan van Teeffelen nog steeds foto’s uit het rijke archief van de befaamde Nijmeegse stadsfotograaf, weliswaar niet meer met de regelmaat van de klok maar toch vaak genoeg om de bewondering voor de kleine man met de grote Leica vast te houden. Onlangs verscheen op de Facebook-pagina van de Stichting Jan van Teeffelen een afbeelding, die mij deed terugdenken aan het roerige jaar 1981. De z.g. Piersonrellen, ook wel aangeduid als de Zeigelhoffaffaire haalden het landelijke nieuws. Zonder aanduiding van jaartal en locatie roept de foto kennelijk de vraag op, waarom Ad Lansink moet oprotten. Jan van Teeffelen heeft slechts een forse stapel kranten in beeld gebracht. Jochem van der Kwast, redacteur van de Stichting Jan van Teeffelen schrijft bij de foto: Wat er gebeurd is, om zo tekeer te gaan, weet ik niet, maar het is een mooie foto. De reacties waren niet eenduidig. Rosalie Thomassen noemt Pierson, maar Tom Mie verbindt de oproep op de krantenwinkels aan de (protesten tegen) studiefinanciering.

Het leek mij nuttig om de eventuele lezers van de Facebook-pagina van de Stichting Jan van Teeffelen te bevestigen, dat de foto te maken had met de Piersonrellen, een gevolg van het domstreden besluit om op de Zeigelhof een parkeergarage te bouwen, destijds een politiek compromis van PvdA en CDA. Zelf gaf ik overigens de voorkeur aan een parkeergarage onder Plein 1944. Maar dat terzijde: de verdediging van het compromis werd mij niet in dank afgenomen. Maar dat terzijde. Ben Joosten legt terecht het verband met het KU-Nieuws, de kranten in de wikkels met oproep ‘Lansink oprotten’. In 1980 en 1981 schreef ik onder de naam Adriaen op verzoek van Bert Heffels regelmatig columns in het KU-Nieuws. Toen Paul Scheffer in Vrij Nederland mijn identiteit had onthuld, was de slogan ‘Adriaen oprotten’ snel geboren, o.m. paginagroot op een van de studentenflats bij mij in de buurt. Het schelden deed destijds geen pijn, wel de bittere noodzaak van een wekenlange politiebewaking. 

Terug naar ‘De mensen van Jan’: een uniek fotoboek, dat bekende en onbekende mensen toont, in eigen omgeving of tijdens hun werk, in het theater of op een onverwachte plaats. Neem bij voorbeeld de column ‘Klaas Gubbels haat lopen, maar dit is een kunstproject’. Jan Teeffelen legde in 1975 het ogenblik vast, waarop de kunstenaar van de koffiekannen met Cees van Maurik, kunstverzamelaar en GBK-voorzitter door museumdirecteur en kunstverteller Pierre Jansen op Sportpark Brakkestein wordt weggeschoten voor een hardloopwedstrijd over 5000 meter.  Een ander beeld, dat persoonlijke herinneringen oproept, is de foto met de titel ‘De Schotse trainer Jimmy was kampioen bier drinken’. Jan van Teeffelen portretteert Jimmy Calderwood, NEC-trainer Leen Looyen, Burgemeester Ed d’Hondt en McDOS-eigenaar Frans Hendriks tijdens een Herenzitting in het Kolpinhuis, de plaats waar het Convent van Ex-Prinsen jarenlang de Knotsenburger heren trakteerde en vermaakte.

Veel fans van Jan van Teeffelen hebben waarschijnlijk de columns van Geert Willems en de daarbij horende foto’s als in De Gelderlander gelezen. De Schatkamer van Jan van Teeffelen was – zo hoorde ik hier en daar – een graag geziene column. Toch heeft ‘De mensen van Jan’ waarin zijn gebundeld, een forse meerwaarde, om de mooi afgedekte foto’s, de soms zakelijke maar vaak ook anekdotische verhalen, opgetekend door Geert Willems en de grote variatie in mensen en (dus onderwerpen. Ik schrijf opnieuw: woorden tellen – beelden spreken.

Op 12 oktober 2025 mocht ik in Galerie LangeHezel46 te Nijmegen de expositie openen die Hettie Laarakker heeft georganiseerd in het kader van de landelijke manifestatie GRAFIEK25. De Wychense kunstenaar Harrie Gerritz toont eten, linosneden en zeefdrukken: een keuze uit zijn grafisch werk uit de periode 1971 tot 2025. Verschillende toehoorders vroegen naar de tekst van de toespraak, vandaar dit bericht, met enkele beelden. Wie liever luistert dan leest, tikt op de blauwe letters: Woorden tellen, beelden spreken.

Waar blijft de tijd? Die vraag stel ik mezelf soms, niet elke dag, wel wanneer herinneringen opdoemen. Zo ook, nu ik terugdenk aan mijn eerste ontmoeting met Harrie Gerritz in Woezik, waar hij toen nog woonde en werkte. Het fraaie atelier in de Berendonck bezat hij nog niet. Harrie’s broer Albert had het bezoek aan de toen al befaamde kunstenaar geregeld. Ik ging naar huis met ‘Volg de Perenroute’: geen grafiek maar een monoprint, toen nog tamelijk figuratief. Twee jaar later volgde ‘De Wachter’: een vogel op een paal onder een waslijn in een eenvoudig landschap: een zeefdruk in grote oplage; grafiek waarin figuratie en abstractie al hand in hand gingen. Waar blijft de tijd? Het antwoord van Harrie Gerritz vindt de toeschouwer – met mij hopelijk ook liefhebber van zijn werk – in de bijna onuitputtelijke reeks van sculpturen, schilderijen en grafiek van de kunstenaar, die de iconografie tot zijn onnavolgbaar handschrift heeft gemaakt. Vandaag zijn het etsen, linosneden en zeefdrukken uit de periode 1971 tot 2025, die een veelkleurig zicht bieden op en inzicht geven in het onmiskenbare kunstenaarschap van Harrie Gerritz. Zijn even strenge als pure vakmanschap en nauwgezetheid worden overigens geprezen door de ets- en zeefdrukkers Piet Zegveld (Arnhem), Piet Clement (Amsterdam) en Henk van de Laar (Kurtface – Nijmegen), waar Harrie vaak te vinden was

Om drie uiteenlopende maar toch met elkaar verbonden redenen is het een voorrecht om de expositie van Harrie Gerritz in LangeHezel46 te mogen openen. De eerste reden is de galerie zelf, of liever gezegd Hettie Laarakker, die deze historische ruimte een nieuw leven gaf. Ik herinner me als de dag van gisteren – intussen ruim zes jaar leden – het uur, waarin Hettie mij in de nog niet ingerichte galerie naar namen van en ervaringen met kunstenaars uit het Rijk van Nijmegen vroeg. Aanleiding was de reeks gesprekken met kunstenaars, die ik in 2006 in ‘Beeldspraak’ had gebundeld. Omdat muziek ook Hettie’s belangstelling had, noemde ik de naam van Ria Roerdink. Het was dus geen toeval dat Ria toepasselijke songs zong bij de afsluiting van de expositie van Harrie Gerritz en Jan Tregot, nu twee jaar geleden.

 De tweede reden is de plek van de galerie, midden in de oudste winkelstraat van Nederland. In de Nijmeegse Benedenstad leerde ik veel kunstenaars kennen, soms in hun atelier, zoals de oude bank van lening op de Hessenberg, of in de oude drukkerij in de Pijkestraat, maar meestal in bekende kroegen, waar de kunstenaars destijds uitrusten van hun tegelijk creatieve en noeste arbeid. In de Gouden Leeuw vierden schilders en beeldhouwers elk jaar het fameuze biljartfestijn Tien over Rood, tevens kunstmarkt ‘avant la lettre’. De Prins van Friesland had met buurtbewoners zijn eigen charme en in de City Bar troffen kunstenaars drinkgrage journalisten en verdwaalde politici. Waar blijft de tijd? De Prins van Friesland en de Gouden Leeuw zijn verdwenen. De City Bar werd Blonde Pater, waar lekker gerstenat vervangen is door prima koffie: dat dan weer wel.

De ateliers brengen mij bij de met Harrie bevriende kunstenaars – veelal ook tijd- en studiegenoten – die hem inspireerden: Theo Elfrink, die in het bruggenhoofd van de Spoorbrug in 1973 ‘Biljarters’ etste; Klaas Gubbels, die twee bruggen verder een ‘Stilleven’ lithografeerde; Robert Terwindt die in 1990 met droge naald een ‘Bedscene’ tekende. In 1977 vereeuwigde hij in de Pijkestraat de stamgasten van de City Bar; Jan Hein van Rooy, voluit leeftijdgenoot, die in 1994 een opvallend ‘Spaans Landschap’ tekende; Manuel Kurpershoek, befaamd om zijn houtsneden, die zijn vrienden bijzondere ‘Nieuwjaarswensen’ stuurde; Geert Jan van Oostende, die in 1970 de droge naald ets ‘Trechter’ maakte, ook in de voormalige drukkerij aan de Pijkestraat, toen al een binnenstedelijke broedplaats. Ik bezocht die drukkerij overigens enkele keren, ver voordat kunstenaars het pand betrokken. De Gebroeders Jansen drukten daar namelijk in 1964 – ruim 60 jaar geleden – mijn proefschrift ‘Yeast Ribosomes and :Magnesium Ions’: bevestiging van de retorische vraag: waar bleef de tijd van de toen nog jonge doctor?

De derde, doorslaggevende reden waarom het een voorrecht is deze expositie te mogen inleiden is de kunstenaar: Harrie Gerritz, die ik nu meer dan een halve eeuw ken, en met wie ik veel heb meegemaakt. Het is ook niet de eerste keer, dat ik Harrie, zijn vrouw Jenny en de vele gasten mag toespreken. In de galerie van Wim de Natris lichtte ik in 2018 Harrie’s boek Onderweg toe en in 2020 mocht ik in Wijchen ons gezamenlijke project ‘De Toren van Babel’ bespreken. Ons: dat zijn Harrie Gerritz, Sophie van Kempen en ik zelf. Het project: dat is het kunstenaars-boek, dat mede door de twee zeefdrukken van Harrie werd opgenomen in de 50 best verzorgde bibliofiele uitgaven van de jaren 2021-2022. Ik wist natuurlijk al langer, dat Harrie vrijwel alle disciplines van het kunstenaarschap beheerst. Want naast de al genoemde aspecten – schilderen, beeldhouwen, grafiek – waagde hij zich ook met succes, aan glas in lood ramen, sieraden en gebruiksvoorwerpen. Bij al die artistieke disciplines is Harrie’s grafisch – of moet ik zeggen iconografisch – handschrift zicht- en herkenbaar.

Op de tijdas van vroeger naar later, van 1971 naar nu is de grafiek van Harrie steeds universeler, en daarmee tijdlozer en grensoverschrijdender geworden. ‘De elementen – lucht, bodem, water vuur, maar ook torens, kastelen, rivieren en wegen – worden algemeen leesbare tekens’. De kunstenaar maakt met die in de vorm wisselende maar toch herkenbare bouwstenen nieuwe, steeds weer verrassende composities, ook door het even functioneel als esthetische gebruik van kleuren. Ik merkte dat zelf, toen Harrie mij de grote zeefdruk toonde, die hij had gemaakt op verzoek van afvalonderneming Attero. Commissaris Jan Hendriks – destijds CdK in Overijsel – had directeur Pierre Vincent aangespoord om gemeentelijke contractpartners en andere relaties te verrassen met een artistieke vertaling van de Ladder van Lansink, de voorkeursvolgorde van het afvalbeleid, die ik in 1979 en die in 1993 werd opgenomen in de wetgeving. Harrie vroeg mij de ladder uit te leggen, en ook welke kleuren ik mooi vond. Het resultaat was verbluffend: negen geabstraheerde elementen: de schepping in een beeld gevangen zij het met een figuratief element: een ladder, die mij trouwens aan ‘Volg de Perenroute’ deed denken. Harrie Gerritz laat de interpretatie van zijn werk vrijwel altijd aan de toeschouwer over. Toch bieden de titels van zijn werken wel enig houvast. Kijk maar naar de zeefdruk, kleurets en linosnede, die op de uitnodiging staan en op ware grootte nog meer indruk maken: New Castle (2025), Toren bij Rivier (1994) en African Church (1996). De bouwwerken laten voldoende ruimte voor verbeelding en interpretatie. Ontbreekt een titel – zoals bij de rode linosnede – dan bieden de elementen van de compositie voldoende aanknopingspunten voor een ongedachte reis naar een andere werkelijkheid.

Over reizen gesproken: met mijn echtgenote Ans bezocht ik heel wat exposities van Harrie Gerritz, in de buurt, soms wat verder weg, tot in Annonay (onder Lyon) en Skagen, op de punt van Denemarken toe, niet zozeer als kunstverzamelaar, meer als liefhebber en bovenal als vriend, die zich verwant weet aan de kunstenaar, zijn drijfveren en zijn intenties. Ik doel op zijn voorliefde voor torens – bakens en wegwijzers in een woelige tijd – en zijn verbondenheid met de aarde, letterlijk, figuurlijk en overdrachtelijk. Harrie geeft zijn nieuwsgierigheid de ruimte om nieuwe werkelijkheden te scheppen, elke dag opnieuw. Mijn rhetorische vraag ‘waar blijft de tijd’ is niet aan hem besteed. Hij werkt gewoon door in zijn museum-atelier in de Berendock, omringd door even mooie als intrigerende doeken, beelden en grafiek. De LangeHezel46 is nu het domein voor Harrie’s en andermans grafiek: de in zijn ogen sociale kunstvorm. Harrie zegt zelf: ‘Je brengt meerdere mensen in contact met iets wat niet alledaags is. Met grafiek werk je voor een breder publiek’ aldus de kunstenaar, die niet alleen de aarde maar ook de samenleving bemint en dient, dichtbij en veraf. Waar blijft de tijd? Mijn antwoord: overal en nergens, want kunst is van alle tijden. En: woorden tellen, maar beelden spreken.

Naschrift: De fokfoto’s zijn, tenzij anders vermeld, gemaakt door Olga Verstijnen, die ook de video produceerde. Wie de toespraak wil bekijken en beluisteren: tik op deze link

Op zoek naar de Ladder van Lansink bij de grote expositie ‘Bricks of Wonder’ van de Belgische kunstenaar Dirk Denoyelle in de Westfield Mall of the Netherlands in Leidschendam

Een merkwaardig bericht van een ‘verre’ Facebook-vriend zette mij op het spoor van ‘Bricks of Wonder’: een verassende Lego-expositie in Leidschendam, waar de Belgische kunstenaar Dirk Denoyelle zijn uit meer dan twee miljoen Lego-stenen opgebouwde creaties ten toon heeft gesteld. Rudy van Haren had aan zijn summiere bericht drie foto’s toegevoegd: een afbeelding met de titel van de expositie, een foto met een korte Nederlandse en Engelse omschrijving van de Ladder van Lansink, en een afbeelding van een Lego-bouwsel, dat de voorkeursvolgorde van het afvalbeheer voorstelt, inclusief de kleuren van rood naar groen. Op de gekleurde treden van de als een keukentrap weergegeven ladder ontwaarde ik allerhande combinaties van figuren, die de bekende treden van de ladder verbeelden: preventie, hergebruik, recycling, terugwinning van energie, loutere verbranding en storten. Ik kon op de betrekkelijk kleine afbeelding niet vaststellen, dat de bouwsels, figuren en vuilniswagens op de zes treden een correcte vertaling van de afvalhiërarchie inhouden.  

Mijn nieuwsgierigheid was echter, ook via de informatie over ‘Bricks of Wonder’, voldoende geprikkeld om zelf de expositie te gaan bezoeken. Frans Vissers deelde mijn belangstelling en vergezelde mij op de spannende ‘ontdekkingsreis’ naar Leidschendam. De tijdelijke expositie van Dirk Denoyelle’s ‘Bricks of Wonder’ bleek gehuisvest in de fraaie, moderne Wesfield Mall of the Netherlands, een complex, dat mij aan Kuala Lumpur deed denken. De immense (gratis) parkeergarage had ons al verwonderd, maar het winkelcentrum verraste ons nog meer. De grootste verrassing was échter de Lego-expositie, ondergebracht naast het pand van de ANWB. De gastvrouw, die de toegangskaarten controleerde, vroeg of wij zelf Lego-fans waren. Waarschijnlijk riep onze grijze haardos die vraag op. Wij antwoordden dat wij geïnteresseerd waren in het werk van de Belgische lego-kunstenaar. Ik voegde daaraan toe, benieuwd te zijn naar de verbeelding van de Ladder van Lansink, waarop Frans Vissers zei: ‘Dat is mijnheer Lansink’.

De verbaasde receptioniste meldde, dat de ladder aan het einde van de expositie stond. Via een vaste route zouden we eerst de andere creaties van Dirk Denoyelle bewonderen, van dichtbij en veraf om van de Lego-kunstwerken te kunnen genieten. De creaties maakten meteen een overrompelende indruk, of het nu grote of kleine, twee- of driedimensionale, zwart-witte of kleurrijke voorstellingen betrof. De kunstenaar heeft talloze ‘bricks’ – volgens Dirk blokjes met noppen – en veel tijd nodig gehad voor de levensgrote creaties van Koning Willem-Aleander en koningin Maxima in vol ornaat. Beroemde kunstwerken van Van Gogh, Mondriaan, Rubens en Dali tonen de grote creativiteit van Dirk Denoyelle, die de Lego-stenen toepast zoals schilders olieverf en beeldhouwers marmer. Zijn tweedimensionale portretten van bekende figuren lijken op mozaïeken, maar ogen toch anders door de regelmaat en vaste afmetingen van de blokjes. De creaties krijgen een extra dimensie door de toevoeging van menselijke figuren, met een volle schouwburg als ultiem voorbeeld.

Het voordeel van een bezoek met zijn tweeën is, dat je elkaar kunt wijzen op details, die je bij een vluchtige blik over het hoofd ziet, of humor die je niet meteen door hebt. Je kunt ook nagaan of en hoe smaken verschillen. Dat leek overigens nauwelijks het geval, hoewel we geen poging hebben ondernomen om een voorkeursvolgorde op te stellen. Dat woord brengt mij bij de Ladder van Lansink, ook een voorkeursvolgorde maar dan voor het afvalbeheer. Juist toen Frans Vissers en ik aan het einde van de expositie de ladder niet konden vinden, vroeg een staflid van de expositie mij of Dirk Denoyelle mij mocht bellen. Klaarblijkelijk had de receptioniste hem verteld, dat de uitvinder van de ladder de expositie aan het bekijken was. Intussen was duidelijk, dat zijn ladder-creatie van deel uitmaakte van de thema-expositie over duurzaamheid, een verdieping lager. Aangekomen bij de ladder verbond het staflid mij door met de kunstenaar, die zei zeer vereerd te zijn met mijn bezoek. Ik verzekerde Dirk, dat die eer wederzijds was. Het is immers  een eer via de Ladder van Lansink deel uit te maken van zijn bijzondere expositie. Die woorden mocht ik toelichten in een interview.

Dirk Denoyelle vertelde mij, dat zijn dochter Yanaika hem had aangeraden een creatie te wijden aan de ladder. Yanaika had hem ook meegeholpen met de opbouw en inrichting van het themagedeelte over duurzaamheid. Een ‘tegenprestatie’ lag voor de hand. Spontaan besloot ik mijn waardering te onderstrepen met de toezending van mijn ‘ladderboeken’, achtereenvolgens ‘De Kracht van de Kringloop’ en het Engelstalige boek ‘Challenging Changes’ over de relatie tussen de Ladder van Lansink en circulaire economie. Het onverwachte telefoongesprek bood mij ook de gelegenheid om enkele kanttekeningen te maken bij de betekenis van de figuren, die Dirk Denoyelle – wellicht op advies van zijn dochter – op de treden van de lego-ladder heeft geplaatst. Vier vuilniswagens, dat leek mij te veel van het goede (of slechte?). Ik haast me op te merken, dat de vrijheid van de kunstenaar hem uiteraard de ruimte geeft om – waar dat om artistieke redenen nodig is – de voorkeursvolgorde een eigen invulling te geven. 

Bij het vertrek kreeg ik van de medewerkers van de expositie als aandenken Dirk’s boek ‘Briljant Bricks, waarin hij ‘alles (vertelt) over de wondere wereld van de blokjes met noppen’. Het fraaie, rijk geïllustreerde boek is een ware inspiratiebron voor jonge, oude en nieuwe lego-fans. Na thuiskomst trof ik in mijn mailbox al een bericht van Dirk Denoyelle in mijn mailbox. Ik had om toezending van zijn adres gevraagd voor de toezending van mijn boeken. Later bedacht ik, dat ik een bezoek aan Antwerpen kon combineren met de overhandiging van mijn boeken: in meervoud, omdat beide dochters waardering verdienen voor hun publicaties over duurzaamheid: Laura over ‘Tiny Homes’ en Yanaika over ‘De Klimaatschok’. De familie Denoyelle timmert dus flink aan de weg: ‘timmerwerk’ dat brede belangstelling verdient.

Binnenkort ontmoet ik Dirk, Laura en Yanaika Denoyelle: een gevolg van wat toevalligheden heten: het bericht van Rudy van Haren, het noemen van mijn naam door Frans Vissers en de oplettendheid van de receptioniste van de expositie. Maar kunstenaar Han Klinkhamer leerde mij ooit: toeval bestaat niet, genade wel: een stelling die mij aanspreekt. Ik houd het dus op genade, in de zin van goddelijke welwillendheid. Of korter: een godsgeschenk.

(De foto’s in 3 series zijn gemaakt door Frans Vissers)

Stille plekken zijn volgens Peter Nissen ‘bouwplaatsen van hoop’, plaatsen waar mijn eenzaamheid wijkt voor de herinnering aan andere, soms betere tijden

Peter Nissen, emeritus-hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Nijmeegse Radbouduniversiteit is een begaafd theoloog, die ook de kunst van het spreken en schrijven verstaat. Hij is soms te beluisteren in de podcast ‘Kloostergesprekken’ van Leo Fijen. Een grote reeks fans volgt vrijwel dagelijks zijn even indrukwekkende als leerzame mini-essays op zijn facebook-account, veelal over de lezingen van de (zon)dag, of over actuele kwesties. Ook zijn boekbesprekingen zijn de moeite van het lezen meer dan waard. Peter Nissen is daarnaast vast medewerker van Gerardus, het magazine voor bezieling en levensoriëntatie van het redemptoristenklooster Wittem. In de 5^e editie van 2025 staat een boeiende bijdrage van de erudiete schrijver, getiteld ‘Stille plekken’, over rust in een prikkelarme omgeving. Stiltecentra in zorginstellingen en ziekenhuizen, maar soms ook op vliegvelden en winkelcentra noemt hij ‘bouwplaatsen van hoop’, verwachtingsvolle plekken voor bezinning en reflectie, die volgens de auteur ook te vinden zijn in oude of nog bestaande kapellen en kerken. 

Ik stem graag in met de benadering van Peter Nissen en deel zijn opvattingen over de betekenis van stilte. Wel voeg ik aan zijn ‘bouwstenen van hoop’ natuurgebieden toe: plekken zonder de gebruikelijke geluidsprikkels, maar met visuele prikkels, die de stilte niet verstoren maar wel aanzetten tot mijmeringen: persoonlijke overpeinzingen over verleden heden en toekomst. In de naaste omgeving van Nijmegen – soms ook wat verder weg– vind ik stilte en rust ik in kleine en wat grotere natuurgebieden. Op de eerste plaats staat het Begraafpark van de Heilig Landstichting, dat sinds het overlijden van mijn echtgenote Ans een wekelijks pelgrimsdoel is. De natuurlijke omgeving verandert daar, zo niet elke dag dan toch elke week. De graven en de monumenten houden de herinnering levend aan wat voorbij is, maar de planten en bomen bieden zicht op wat komen gaat, ook door de zichtassen, die de verbinding vormen tussen markante plaatsen zoals de berg Golgotha en de Hemelvaartkoepel,

Wat verder weg, maar nog wel in de gemeente Berg en Dal, ligt tussen de kerkdorpen Horst en Breedeweg het natuurreservaat De Bruuk, waar Ans en ik sinds we in Nijmegen wonen heel wat voetstappen hebben gezet, tot aan de dag waarop haar rollator plotseling moet worden omgezet in een soort rolstoel. Wanneer ik nu op mijn eentje uitrust op een van de banken, biedt de stilte – soms onderbroken door vogelgeluiden – ruimte voor troost en herinnering. De eenzaamheid maakt plaats voor verwondering voor wat leeft en bloeit, tot de Zwarte Kattestaart toe. Echte stilte ervaar ik overigens verder weg in het kleine maar mooie natuurreservaat, De Zelderschee Driessen, vlak bij het Noord-Limburgse Ven-Zelderheide. Mensen tref ik daar nooit, een reebok soms. Via het lange bospad beland de eenzame wandelaar uiteindelijk bij de weiden en rivierduinen langs de Niers, waar evenmin dieren of mensen te vinden  zijn. Aan de overzijde van de smalle rivier valt de kerktoren van het Duitse Hommersum op, een stil baken in een ‘wezensvreemd’ landschap, waar zelfs de tijd lijkt te hebben stilgestaan.

Van de natuur terug naar de (klein-)stedelijke omgeving, waar we in de loop van de jaren vooral over de grens stille plekken vonden in meerdere kerkelijke monumenten. Ik noem als eerste de Sankt Peter und Paulkirche in de bedevaartsplaats Kranenburg, waar Ans en ik in de jaren negentig de Kerstnachtmis vierden. Van stilte was natuurlijk dan geen sprake. Maar door de week was en is de middeleeuwse kerk een stille plek bij uitstek, waar de uit hout gesneden retabels met reliëfvoorstellingen ondanks de drukke voorstelling een zekere rust uitstralen: een mooie plaats voor stille reflectie. Datzelfde geldt de Sankt Nicolaikirche in Kalkar waar diverse polychrome retabels te bewonderen zijn. Ans en ik vierden daar ooit de Paasnacht: een indrukwekkend gebeuren, omdat bij de overgang van donker naar licht – het traditionele aansteken van de kaarsen – ook de gesloten retabels werden opengeklapt: geen stille actie, wel een moment om stil van te worden. 

Weer wat verder op de oude Romeinse weg van Nijmegen naar Keulen ligt Xanten: het vroegere Colonia Upia traiana. Het silhouet van de stad wordt beheerst door de torens van de Sankt Viktor Dom, die zijn eigen stille plekken kent: de befaamde kloostergang naast de kerk, en de crypte onder het priesterkoor. De klassieke vormgeving van de kloostergang nodigt uit tot nadenken over ooit, nu en toekomst, en is tegelijk een bron van reflectie door de grafstenen, die in de muren zijn opgenomen. De stilte wordt een keer per jaar doorbroken, namelijk in de (late) uren na de Paaswake, wanneer de kerkgangers het glas heffen op het nieuwe kerkelijk jaar. Stiller dan in de kloostergang is het in de crypte, waar martelaren uit een recent verleden zijn begraven: Heinz Bello, een jonge soldaat die om zijn uitspraken tegen het nazidom werd gefusilleerd; Gerhard Storm, een Duitse priester en verzetsstrijder, die in januari 1942 werd opgepakt en zeven maanden later in Dachau overleed; en Karl Leisner, die om zijn kritiek op de nazi’s al in 1939 werd gearresteerd, en kort na de bevrijding van Dachau aan uitputting bezweek. De stilte in de crypte heeft iets beklemmends, en is toch een bouwsteen van hoop: de overtuiging in alle tijden mensen opstaan, die naast hoop ook geloof en liefde uitstralen.

Beelden en woorden, vastgelegd en opgetekend ter herinnering aan een korte vakantie in Frankrijk

Tijdens een korte vakantie in Frankrijk wandelde ik door het golvend heggenlandschap, ergens Charolles en Cluny. Vanaf de smalle wegen maar ook vanuit het bos viel het uitgestrekte heggenlandschap op, tussen tamelijk eenzame boerderijen. Op enkele weiden graasden de befaamde vleesrunderen, bekend van de veemarkt in Charolles. De eenvoudige houten hekken, waarlangs de boeren hun vee naar de weiden brengen, deden mij denken aan de hekken uit het Land van Maas en Waal, die Harrie Gerritz meer dan een halve eeuw geleden fotografeerde als elementen voor zijn grafie van het landschap. De kunstenaar uit Woezik gaf mij een boekje met afbeeldingen van hekken cadeau, toen ik voor de eerste keer een monotype van hem kocht: ‘Volg de perenroute’, een prent zonder hek maar (toen al) met een echte ladder.

Ver van huis, dus ook ver van het Land van Maas en Waal en ook ver van de befaamde Maasheggen in Noord-Limburg besloot ik ter herinnering aan mijn verblijf in Bourgondië hier en daar enkele opvallende hekken te fotograferen, zowel overdag en bij het ondergaan van de zon. De beelden van de hekken moesten ook zicht bieden op het bijzondere landschap, met weiden, heggen, en kleine en wat grotere bosgebieden, De loofrijke bomen zorgen voor extra afwisseling in het overwegend groene landschap. Ik trof niet ver van elkaar voldoende hekken voor een gevarieerd beeld van het weidegebied tussen de dorpen Verosvres en Dompierre-les-Ormes. De aangename stilte werd slechts onderbroken door het geloei van de runderen, die in de eerste week van juli afscheid hadden moeten nemen van hun kalveren.

Heggen zijn overigens niet alleen landschappelijke elementen. De vaak eeuwenoude heggen karakteriseren veelal ook in ecologisch en cultureel opzicht de streek, waar zij door mensenhanden zijn aangeplant. Ze geven structuur aan het coulissen- (of bacage-) landschap, waarin kleinschalige landbouwpercelen en weiden omzoomd worden door heggen, muurtjes en bosjes. Grotere bosgebieden, waar op kleine schaal bosbouw voorkomt, bedekken de heuvels van het Bourgondische landschap. De primaire functie van de heggen ligt in de scheiding van akkers en weilanden, soms in combinatie met muurtjes van gestapelde stenen. Maar heggen zijn ook ecologisch van betekenis. Vogels en kleine zoogdieren vinden in de heggen een rustplaats, insecten voedsel en het vee schaduw. 

Terug naar de hekken, de eenvoudige, ook met de handgemaakte afscheiding van de weiden, die de boeren in d gelegenheid stellen hun vee te verplaatsen van de stal naar het weidegebied of van het ene naar het andere perceel. De boerenlandhekken hebben meestal eenzelfde structuur. Er valt weinig aparts aan te ontdekken. Maar in het landschap trekken zij toch de aandacht, als een onderbreking van het ritme van de heggen, als toegang tot een veelal groene weide of als overblijfsel uit een vervlogen tijd. Hekken bieden de wandelaar, langs de Maas, in het Land van Maas en Waal, en dus ook in het Bourgondische land zicht op de omgeving en tijd om stil te staan bij het landschap, dat mede door mensenhanden is gevormd, in de loop van de tijd, die een mensenleven te boven gaat.

Een onmiskenbare blikvanger, vooral het opengaan van de grote, witte bloem: verklaring van de isymbolische betekenis

De Palmlelie, beter bekend onder de botanische naam Yucca, stond al in de tuin van de Willem Schiffsstraat 3 in Nijmegen, toen Ans en ik eind 1980 het vrijstaande hoekhuis kochten. In de loop van de jaren hebben we hier en daar wat aan de tuin veranderd, en de bestrating aangepast. Maar de grote lijnen bleven overeind, net zoals de Zilverspar op de hoek die in de meer dan vier decennia een forse omvang heeft bereikt. Ook de Palmlelie bleef staan, zonder tussen de heesters en kleine bomen op te vallen. Maar in de afgelopen weken veranderde plotseling het beeld. Uit de spitse, zwaardvormige en dus merkwaardige bladeren kwam ineens een lange steel omhoog met aanvankelijk kleine, tegen de steel gedrukte, dichte trossen. Vanaf dat ogenblik keek ik elke dag naar de palmlelie, om de veranderingen op de voet te kunnen volgen.

Afbeeldingen in boeken en op internet hadden mij intussen geleerd, dat ik witte bloemen mocht verwachten. Daar zag het eerst niet naar uit. Ik zag bij het uitkomen van de bloemen aanvankelijk roze en paarse kleuren. Maar tijdens en na het opengaan van de bloemen kreeg de witte kleur toch de overhand. De opening van de bloemtrossen duurde toch nog enkele dagen. Pas vier weken na mijn eerste waarneming stond de hele palmlelie in bloei stond. Toen het eenmaal zover was, bleek de Palmlelie een echte blikvanger, die de al genoemde zilverspar naar de kroon stak, ondanks de omvang van de immense boom. De Palmlelie zal maar korte tijd blikvanger zijn want de bloemblaadjes aan de onderkant vallen al af, wanneer de trossen aan de top net open zijn gegaan.

De palmlelie komt oorspronkelijk uit droge gebieden van Noord- en Midden-Amerika. De geschiedenis van de palmlelie leert, dat de plant zich gemakkelijk aanpast aan extreme omstandigheden. Hitte, droogte en arme grond hebben geen negatieve invloed op de palmlelie, die kennelijk met weinig voedingstoffen en water toch kan uitgroeien tot een fascinerende plant. Ik ben benieuwd, wanneer ik de volgende bloem tevoorschijn komt, eventueel uit de twee palmlelies, die in de afgelopen jaren ontstaan zijn uit de Yucca, die door de bouwer en eerste eigenaar van het huis aan de Willem Schiffstraat is aangeplant.  Bij thuiskomst zal ik vaker kijken, hoe de Palmlelie erbij staat. 

Toen ik onlangs een beeld zocht, waarmee ik ‘eenheid in verscheidenheid’ in beeldtaal kon weergeven, dacht ik meteen aan de Palmlelie, die op dat ogenblik volop in bloei stond. Ik wist toen nog niet, dat de Palmlelie in diverse culturen – het is immers een wereldwijd voorkomende plant – symbool staat voor veerkracht, zuiverheid en bescherming. Die waardevolle begrippen staan de toevoeging van eenheid in verscheidenheid niet in de weg, temeer waar de Palmlelie ook medicinale betekenis heeft. Extracten uit de bladeren van de Yucca worden op sommige plaatsen gebruikt voor de bestrijding van ontstekingen. Hoewel ik soms ook last heb van ontstekingen, laat ik mijn Palmlelie met rust. De plant met een meervoudige iconische betekenis mag verder groeien en opnieuw bloeien, ook als blikvanger in de Willem Schiffstraat, naast de gemeentelijke, duurzame wadi.